ฮีตสิบสอง คองสิบสี่

ชาวผู้ไทบ้านคำชะอีเป็นชุมชนที่สืบทอดวิถีชีวิตและวัฒนธรรมของบรรพบุรุษมาอย่างยาวนาน โดยผสมผสานความศรัทธาในพระพุทธศาสนาเข้ากับความเชื่อดั้งเดิมเรื่องผีบรรพบุรุษ ผีฟ้า และผีแถน จนกลายเป็นเอกลักษณ์เฉพาะของชุมชน

ชาวบ้านยังคงยึดถือ "ฮีตสิบสอง คองสิบสี่" ซึ่งเป็นแนวทางการดำเนินชีวิตและประเพณีประจำสิบสองเดือนของชาวอีสาน ทำให้คนในชุมชนได้มีโอกาสร่วมทำบุญ พบปะญาติพี่น้อง และสืบสานวัฒนธรรมร่วมกันตลอดทั้งปี

เดือนอ้าย

เลี้ยงผีมด ผีหมอ ผีฟ้า และผีแถน

เป็นพิธีบูชาสิ่งศักดิ์สิทธิ์ตามความเชื่อดั้งเดิม เพื่อขอความคุ้มครองและความเป็นสิริมงคลแก่ชุมชน ขณะเดียวกันพระสงฆ์ในทุกวัดจะเข้าปริวาสกรรมเพื่อชำระพระวินัย

เดือนยี่

บุญคูณข้าว

หลังฤดูเก็บเกี่ยว ชาวบ้านจะทำบุญเปิดยุ้งข้าวและบูชาแม่โพสพ เพื่อแสดงความกตัญญูที่ทำให้ได้ผลผลิตอุดมสมบูรณ์ พร้อมทั้งขอพรให้ปีต่อไปมีข้าวปลาอาหารเพียงพอ

เดือนสาม

บุญข้าวจี่

ชาวบ้านนำข้าวเหนียวปั้นย่างไฟ ชุบไข่ และทาด้วยน้ำอ้อย นำไปถวายพระสงฆ์ เพื่ออุทิศส่วนกุศลให้บรรพบุรุษ ญาติผู้ล่วงลับ และผู้ไร้ญาติ

เดือนสี่

บุญมหาชาติ

เป็นงานบุญที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของชาวผู้ไท ใช้เวลาจัดงานประมาณ 3 วัน

• วันแรก ชาวบ้านช่วยกันเตรียมงาน สานกระแตะ สร้างเรือนพะเวส และประดิษฐ์สัตว์ต่าง ๆ จากฟางข้าว

• วันที่สอง สร้างหออุปคุต จัดสถานที่ฟังเทศน์มหาชาติ และประกอบพิธียกเสาพะเวส พร้อมอัญเชิญพระเวสสันดรเข้าสู่หมู่บ้าน

• วันที่สาม จัดขบวนแห่ข้าวพันก้อน แห่กัณฑ์หลอน ฟังเทศน์มหาชาติครบ 13 กัณฑ์ และเช้าวันรุ่งขึ้นร่วมทำบุญตักบาตร ถือเป็นการเสร็จสิ้นงานบุญ

เดือนห้า

บุญสงกรานต์

จัดขึ้นระหว่างวันที่ 13–15 เมษายน มีกิจกรรมสำคัญ ได้แก่ สรงน้ำพระพุทธรูป รดน้ำขอพรผู้สูงอายุ ก่อพระเจดีย์ทราย และเล่นสาดน้ำอย่างสนุกสนาน วันสุดท้ายจะมีพิธีสรงน้ำพระผ่านรางน้ำรูปพญานาค ซึ่งเป็นเอกลักษณ์ของชุมชน

เดือนหก

โดยทั่วไปไม่มีประเพณีสำคัญประจำเดือน

เดือนเจ็ด

โดยปกติไม่มีงานบุญประจำเดือน แต่หากเกิดฝนแล้ง ชาวบ้านจะประกอบพิธีขอฝนตามความเชื่อดั้งเดิม เพื่อความอุดมสมบูรณ์ของพืชผล

เดือนแปด

บุญเข้าพรรษา

ชาวบ้านร่วมถวายเทียนพรรษาและเครื่องไทยธรรม พร้อมทั้งไปวัด ฟังธรรม และรักษาศีลตลอดช่วงเข้าพรรษา

เดือนเก้า

บุญข้าวประดับดิน

เป็นประเพณีอุทิศส่วนกุศลให้บรรพบุรุษและผู้ล่วงลับ โดยจัดขึ้นหลังฤดูกาลดำนา เพื่อแสดงความกตัญญูต่อผู้มีพระคุณ

เดือนสิบ

บุญข้าวสาก (บุญข้าวสลาก)

ชาวบ้านนำข้าวและอาหารใส่กระบุงไปถวายพระสงฆ์ เพื่ออุทิศส่วนกุศลให้ญาติผู้ล่วงลับ แม้ปัจจุบันประเพณีนี้จะลดความนิยมลง แต่ยังคงมีการสืบทอดอยู่ในบางครอบครัว

เดือนสิบเอ็ด

บุญออกพรรษา

เป็นงานบุญสำคัญที่จัดต่อเนื่อง 3 วัน

• วันแรก ห่อข้าวต้มมัดเพื่อใช้ในงานบุญ

• วันที่สอง แห่ต้นปราสาทหรือปราสาททอง ทำบุญอัฐิ และจุดประทัดเพื่อเชิญดวงวิญญาณบรรพบุรุษมารับส่วนบุญ

• วันที่สาม ทำบุญตักบาตร ถือเป็นการเสร็จสิ้นงานบุญ

เดือนสิบสอง

บุญลอยกระทง

เป็นประเพณีแห่งการขอขมาพระแม่คงคา และเป็นการชำระล้างสิ่งไม่ดีที่เกิดขึ้นตลอดปี พร้อมทั้งเริ่มต้นชีวิตด้วยความเป็นสิริมงคล

คุณค่าของประเพณีฮีตสิบสอง

ประเพณีฮีตสิบสองไม่เพียงเป็นพิธีกรรมทางศาสนาเท่านั้น แต่ยังเป็นศูนย์รวมจิตใจของชุมชน ทำให้ญาติพี่น้องได้กลับมาพบกัน ร่วมแรงร่วมใจทำบุญ สืบทอดภูมิปัญญา และรักษาเอกลักษณ์ของชาวผู้ไทบ้านคำชะอีให้คงอยู่สืบไปจากรุ่นสู่รุ่น